ಉಡುಪಿಯ ಕಾಪು ತಾಲೂಕಿನ ಉಚ್ಚಿಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿ ದೇವಾಲಯವು ಮೊಗವೀರ ಸಮಾಜದ ಕುಲದೇವತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವತೆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಧಿದೇವತೆ.
ಕೊಲ್ಲಾಪುರ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈನ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ನಂತರ ಉಚ್ಚಿಲದ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಾಲಯವು ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಎಂದು ಜನರ ನಂಬಿಕೆ.
ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮೈಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹೊಯ್ಸಳ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಲೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಆವರಣವು ಗ್ರಾನೈಟ್‌ನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಮರದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಬೇಲೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನಮಗೆ ಕಾಣಸಿಗುವ ಮರದ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಹರೀಶ್‌ ಆಚಾರ್ಯ ಕಾಳಮುಂಡ್ಕೂರ್ ಅವರು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮರುವಿನ್ಯಾಸದ ಬಳಿಕ ನಾವು ದೇವಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
1957 ರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಿಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಉಡುಪಿಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ಸಂಜೆಯವರೆಗೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಕೇರಳ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, 16 ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನವು ಪ್ರತಿದಿನ 11 ಪೂಜಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಷಾ ಕಾಲ, ನಿಮಲ ವೋಸರ್ಜನೆ, ಉದಯ ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನವರಾತ್ರಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿದಿನ ದೇವಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ಗಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ವಾರ್ಷಿಕ ಮಹಾ ಕಾರ್ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಊಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಉದ್ಯಾವರದ ದಿ. ಸದ್ಯ ಸಾವೂಕರ್ ಅವರು ಉಚ್ಚಿಲದ ಎನ್.ಹೆಚ್.17 (66) ರಲ್ಲಿ 14 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಮೊಗವೀರ ಮಹಾಜನ ಸಂಘಕ್ಕೆ ದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿ. ಶ್ರೀ ಸಾದಿಯಾ ಸಾವೂಕರ್ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. 14 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ 6 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಪವಿತ್ರ ಕೆರೆಯನ್ನು ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಹೊರಗೆ ಅಂದರೆ ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಇದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಾಗಾಲಯ ಅಂದರೆ ನಾಗ ದೇವರ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವು ಇದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹೊರ ಸಂಕೀಣದ ಒಳಗೆ, ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಮಟಂಪವನ್ನೂ, ದೇವಸ್ಥಾನದ ಬಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ತೀರ್ಥ ಮಂಟಪವನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಇನ್ನೂ ದೇವಾಲಯದ ಹೊರ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಒಳಗೆ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯದ್ವಾರವಿದ್ದು, ಇದರ ಮುಂಭಾಗಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಧ್ವಜಸ್ಥಂಭವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಗರ್ಭಗುಡಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರದ ಹಾಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಎರಡು ಆವರಣಗಳಿವೆ. ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪೌಳಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಿಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಒಳಗಿನ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದ ನೈಋತ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ, ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ (2006 ರಲ್ಲಿ) ಶ್ರೀ ಪ್ರಸನ್ನ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಒಳಗಿನ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ತುಳಸಿ-ಕಟ್ಟೆ ಇದೆ. ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಪೌಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ, ಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿವೆ. ಶುಕ್ರವಾರವೂ ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಕಾಳಿ ದರ್ಶನ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುರೋಹಿತರು ವೈದಿಕ ವಿಧಿ – ವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಹಿಂದೂ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಪೂಜೆ, ಕಾರ್ ಉತ್ಸವವು ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ರವಾರದಂದು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪೂಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಶನಿದೇವರ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಸಹ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
