✍️ವಿಶೇಷ ಬರಹ : ಡಾ। ವಾಣಿಶ್ರೀ ಐತಾಳ್
ರೋಗ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಔಷಧ ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಿಂತ, ರೋಗ ಬಾರದಂತೆ ಬದುಕುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುವುದೇ ಆಯುರ್ವೇದದ ಶಕ್ತಿ”
ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವೇ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸವಾಲಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ ಭಾರತೀಯ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆ — ಆಯುರ್ವೇದ. ಇಂದು ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ಹಿಂದೆಂದಿಗಿಂತಲೂ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ಬೆಳಗ್ಗಿನಿಂದ ರಾತ್ರಿ ತನಕ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡ, ಮೊಬೈಲ್ ಮತ್ತು ಪರದೆಗಳ ಬಳಕೆ, ಅನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ, ನಿದ್ರೆಯ ಕೊರತೆ, ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಜೀವನ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಜೀವನ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ಇಂದಿನ ದೊಡ್ಡ ವೈರುಧ್ಯ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಯುರ್ವೇದದ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.
“ಆಯುರ್ವೇದ ಎಂದರೆ ರೋಗ ಬಂದಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಷಾಯವಲ್ಲ; ಪ್ರತಿದಿನ ರೋಗ ಬರದಂತೆ ಬದುಕುವ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ.”
ಆಯುರ್ವೇದವು ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ರೋಗದ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಸಮತೋಲನವೇ ಆರೋಗ್ಯದ ಆಧಾರ ಎಂದು ಅದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಯುರ್ವೇದದ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು “ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ, ಆತುರಸ್ಯ ವಿಕಾರ ಪ್ರಶಮನಂ ಚ” ಎಂಬ ಸೂತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ, ಆರೋಗ್ಯವಂತರ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಮತ್ತು ರೋಗಿಗಳ ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು.
ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಕಷ್ಟವೇನಿಲ್ಲ!
ಆಯುರ್ವೇದ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ಕೆಲವರಿಗೆ ಕಷಾಯ, ಗುಳಿಗೆ, ಪಂಚಕರ್ಮ ಅಥವಾ ದೀರ್ಘ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳೇ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆಯುರ್ವೇದದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ನಮ್ಮ ಅಡುಗೆಮನೆಯಲ್ಲೇ, ನಮ್ಮ ದಿನಚರಿಯಲ್ಲೇ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಸಮಯಕ್ಕೆ ಎದ್ದೇಳುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಸಿವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು, ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನದಿರುವುದು, ಋತುವಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯಾಯಾಮ ಅಥವಾ ಯೋಗ ಮಾಡುವುದು, ಸಮರ್ಪಕ ನಿದ್ರೆ ಪಡೆಯುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಯುರ್ವೇದದ ಸರಳ ತತ್ವಗಳೇ.
“ಆಯುರ್ವೇದ ನಿಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿರುವ ಸರಿಯಾದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆರೋಗ್ಯದ ಭಾಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.”
ಅಡುಗೆಮನೆಯೇ ಮೊದಲ ಔಷಧಾಲಯ
ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಆರೋಗ್ಯದ ಚಿಂತನೆ ಇತ್ತು. ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ಆಹಾರ, ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಆಹಾರ, ವಿವಿಧ ರುಚಿಗಳ ಸಮತೋಲನ, ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಯುರ್ವೇದದ ಆಹಾರ ವಿಜ್ಞಾನದ ಭಾಗ.
ಇಂದು “healthy food”, “seasonal food”, “mindful eating”, “gut health” ಎಂಬ ಪದಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಚರ್ಚೆಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಆಹಾರವು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ಆಯುರ್ವೇದ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ವಿವರಿಸಿದೆ.
“ನಾವು ತಿನ್ನುವ ಆಹಾರ ಕೇವಲ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸುವುದಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರತಿದಿನದ ನಿರ್ಧಾರ.”
ಆದ್ದರಿಂದ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ದುಬಾರಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ವಸ್ತುಗಳ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ, ಋತುಸಹಜ ಮತ್ತು ತಾಜಾ ಆಹಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರಬಹುದು.
ಋತು ಬದಲಾದರೆ ಆಹಾರವೂ ಬದಲಾಗಬೇಕು
ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಬಂದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಆಯುರ್ವೇದದ ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹಕ್ಕೆ ತಂಪು ನೀಡುವ, ನೀರಿನಂಶ ಹೊಂದಿರುವ ಆಹಾರಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಹಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸುವುದು — ಋತುಚರ್ಯೆಯ ಸರಳ ಸಂದೇಶ.
“ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬದುಕಿದರೆ ದೇಹದ ಜೊತೆ ಹೋರಾಡಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.”
ಆರು ರುಚಿಗಳಲ್ಲಿದೆ ಆಹಾರದ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಿಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಖಾರ, ಕಹಿ ಮತ್ತು ಕಷಾಯ — ಈ ಷಡ್ರಸಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಆಯುರ್ವೇದ ಹೇಳುತ್ತದೆ.ಇದು ಕೇವಲ ರುಚಿಯ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ.
ಇಂದಿನ “balanced diet” ಎಂಬ ಆಧುನಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ.
ನಿದ್ರೆ — ದೇಹದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಮಯ
ಇಂದಿನ ಯುವಜನರಿಂದ ಹಿಡಿದು ವಯಸ್ಕರವರೆಗೂ ನಿದ್ರೆಯ ಕೊರತೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ರಾತ್ರಿ ತಡವಾಗಿ ಮೊಬೈಲ್ ನೋಡುವುದು, ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡ, ಅಸಮರ್ಪಕ ದಿನಚರಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿದ್ರೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ.
ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಆರೋಗ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
“ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಸಮಯದ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡಿ; ಅದು ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಪುನರ್‌ಶಕ್ತೀಕರಣದ ಸಮಯ.”
ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೂ ಆಯುರ್ವೇದದ ಮಹತ್ವ
ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ ಆರೋಗ್ಯದಷ್ಟೇ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಮುಖ್ಯ. ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಯೋಗ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಧ್ಯಾನ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಯ ಕಳೆಯುವುದು, ಸಮರ್ಪಕ ನಿದ್ರೆ, ನಿಯಮಿತ ದಿನಚರಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾಗಿವೆ.
ಆಯುರ್ವೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಎಂದರೆ ದೇಹ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ — ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಹೌದು.
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ?
ಹೌದು — ಕನಿಷ್ಠ ಅದರ ಮೂಲಭೂತ ಆರೋಗ್ಯ ತತ್ವಗಳನ್ನಾದರೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಪಯುಕ್ತ. ಆದರೆ ಆಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ಔಷಧಿ ಸೇವಿಸುವುದು ಎಂದಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ದೇಹದ ಪ್ರಕೃತಿ, ವಯಸ್ಸು, ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ, ಋತು, ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು.
“Googleನಲ್ಲಿ ರೋಗದ ಹೆಸರು ಹುಡುಕುವುದು ಸುಲಭ; ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯ.” ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯರ ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅಗತ್ಯ.
ಆಯುರ್ವೇದ ದಿನ ಏಕೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಆಯುರ್ವೇದದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಜೀವನಶೈಲಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು, ಆಯುರ್ವೇದದ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪರಂಪರೆಯ ಕುರಿತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಅರಿವು ಬೆಳೆಸುವುದು — ಆಯುರ್ವೇದ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿ ಜಯಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಯುರ್ವೇದ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯನ್ನು ಆಯುರ್ವೇದದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ದೈವಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಯುರ್ವೇದ ದಿನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನದ ಆಚರಣೆಯಾಗದೆ, ವರ್ಷದ 365 ದಿನಗಳೂ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತರಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುವ ದಿನವಾಗಬೇಕು.
“ಆಯುರ್ವೇದ ದಿನವನ್ನು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಂದು ದಿನ ಆಚರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಆಯುರ್ವೇದದ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಆಚರಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯ.”
ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಆಯುರ್ವೇದದ ಅಗತ್ಯ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅಂಧಾನುಕರಣದಿಂದಲ್ಲ, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಅರ್ಹ ತಜ್ಞರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಆಯುರ್ವೇದದ ಸಂದೇಶ ಸರಳವಾಗಿದೆ:
“ಆಹಾರವನ್ನು ಔಷಧಿಯಂತೆ ಗೌರವಿಸಿ.
ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಆರೋಗ್ಯದ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ.
ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಬದುಕಿ.
ದೇಹದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ.
ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿ.
ರೋಗ ಬಂದ ನಂತರ ಮಾತ್ರ ಆರೋಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಬೇಡಿ.”
ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಆಯುರ್ವೇದ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ ಒಂದೇ —
“ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡೇ ಬದುಕುವುದು ಜಾಣ್ಮೆ. ಅದನ್ನೇ ಕಲಿಸುವ ಜೀವನ ವಿಜ್ಞಾನ — ಆಯುರ್ವೇದ.”
