ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿಯನ್ನು ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಉಡುಪಿಯು ಒಂದು. ಉಡುಪಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಮಠವು, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಮಠದ ಅನಂಥೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು 1,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಅಷ್ಠ ಮಠದ ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳಿಂದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು 13 ನೇ ಶತಮಾನದ ದ್ವೈತ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾದ ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಹುಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುದಾದರೆ ಮಥುರಾದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದು ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದನು .
ತನ್ನ ಸೆರೆವಾಸದಿಂದಾಗಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮ ತಾಯಿಯಾದ ದೇವಕಿಗೆ ತನ್ನ ಕಂದ ಕೃಷ್ಣನ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಮಗುವಾಗಿ ನೋಡುವ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು. ತಾಯಿಯ ಕೋರಿಕೆಯಂತೆ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತೆ ಕೆಲಕಾಲ ಮಗುವಿನ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಮಗುವಾಗಿ ಆಟವಾಡಿದ ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಕದಿಯುವ ತನ್ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಾಲ್ಯದ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ, ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪತ್ನಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಮಗುವಿನ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಳು .
ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ಸುಂದರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಲು ರುಕ್ಮಿಣಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದಳು. ಅವರು ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಈ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ರುಕ್ಮಿಣಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಇಹಲೋಕ ತ್ಯಜಿಸಿದ ನಂತರ, ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ರುಕ್ಮಿಣಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ ಈ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಹೂಳಿದನು. ಆದರೆ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಾದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆ ಕಳೆದುಹೊಯಿತು.
ನಂತರ 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ದ್ವಾರಕಾದಿಂದ ಹೊರಟಿದ್ದ ಹಡಗೊಂದು ಚಂಡಮಾರುತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ಉಡುಪಿಯ ಮಲ್ಪೆ ಬೀಚ್ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಡಗನ್ನು ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ನೋಡಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಂಗವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಡಗನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ತೀರದ ಕಡೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರು. ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ, ಹಡಗನ್ನು ನಡೆಸುವಾತ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಹಡಗಿನಿಂದ ತನಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡನು, ಆಗ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಕಲ್ಲಿನ ನಿಲುಭಾರವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿ ನಂತರ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು – ಹೀಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಡುಪಿ ಕೃಷ್ಣ ದೇವಾಲಯವು ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಉಡುಪಿಯ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಉಡುಪಿಯ ವಿಶೇಷ. 16 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಾದ ಕನಕದಾಸರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಂದಾಗ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕನಕದಾಸರಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗಾಗಿ ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಆ ಭಕ್ತಿಗೆ ಭಾವಪರವಶನಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕೊರೆದು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಅಂದಿನಿಂದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಕನಕ, ಈ ಕಿಂಡಿಯನ್ನು ಕನಕನ ಕಿಂಡಿ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
